162. Het verleden is niet dood, het is niet eens voorbij

I.

Meindert Talma bouwt op zijn nieuwe album Celluloid Illusies muzikale monumenten voor mensen die een rol speelden in de Nederlandse filmgeschiedenis. De focus ligt op de jaren zeventig en tachtig. Talma bezingt de levens van onder anderen acteurs Rutger Hauer, Monique van de Ven en Silvia Kristel.

Regisseur Paul Verhoeven vormt de rode draad door de liedjes heen. Twee nummers gaan specifiek over Verhoeven, in andere nummers wordt hij zijdelings genoemd. “Religie in mijn films is geen troost, geen rust / maar vuur, geweld, begeerte, lust”, zingt hij in het openingsnummer Seks, Geweld en Religie, waarin hij Verhoeven probeert te doorgronden. “Een spiegel, zwart, een schrale lach / God kijkt terug, maar niet omlaag.”

Talma komt uit het noorden van het land en klinkt ook zo. Ik zag ergens het woord ‘knoestig’ voorbij komen en gevoelsmatig klopt dat. Het rijmen is vaak simpel (“Mijn naam is Paul Verhoeven / en in mijn films is het niet altijd goed vertoeven.”) maar soms klopt dat juist heel goed.

In het schitterende De Ballade van Hans van Tongeren bijvoorbeeld. Dat lied — een hoogtepunt op de plaat — gaat over het korte leven van Van Tongeren, die na het succes van de film Spetters een einde aan zijn leven maakte. “Hij bleef altijd naar een levensbestemming hongeren”, zingt Talma. “Hans van Tongeren.”

Ik vind het een fascinerend album over de gouden tijden van Nederlandse film.

II.

Vorig jaar las ik Maus voor het eerst. Nota bene een stripboek dat wordt gezien als een van de belangrijkste documenten over de Holocaust en de nasleep ervan. Voor maker Art Spiegelman is biografisch striptekenen de beste manier om het leven te begrijpen en trauma’s een plek te geven. Zo schreef hij ook Prisoner on Hell Planet over de suïcide van zijn moeder, en In the Shadow of No Towers over 9/11.

Het zijn allemaal niet erg luchtige onderwerpen, vandaar dat Disaster is My Muse de titel is van een documentaire die in 2024 over Spiegelman werd gemaakt. De Amerikaanse publieke omroep is zo vriendelijk geweest om de film gratis op YouTube te zetten.

In de documentaire blikt Spiegelman terug op zijn leven en carrière. Van kinds af aan bestudeerde hij stripboeken. “Bijna alles wat ik weet heb ik van strips geleerd”, zegt hij. “Ik leerde lezen door naar Batman te kijken en uit te vogelen of hij goed of slecht was. Ik leerde over seks dankzij Betty en Veronica. Feminisme leerde ik van Little Lulu en economie van Donald Duck. Filosofie leerde ik van Peanuts. En ethiek, esthethiek en bijna al het andere van Mad Magazine.”

Later werd Spiegelman een belangrijk figuur in de New Yorkse underground comic-beweging, waar hij onder anderen Robert Crumb en onze eigen Joost Swarte leerde kennen. Spiegelman had al snel door wat de meeste snuggere mensen weten — dat stripboeken veel meer zijn dan plaatjesboeken voor kinderen.

Nick Cave zong: “Some people say that it’s just rock and roll. But it’s getting right down to your soul.” Hetzelfde zou Spiegelman over strips kunnen zeggen.

Hoewel hij ontelbare werken maakte, zou Maus het magnum opus van Spiegelman worden en blijven. Met muizen als het Joodse volk, opgejaagd door als katten afgebeelde Nazi’s. De afgelopen jaren werd het boek op meerdere plekken in de Verenigde Staten verboden, vanwege vloeken en heftige beelden. Spiegelman was met stomheid geslagen toen hij het hoorde. “Ik had nooit gedacht dat ik zou meemaken dat Amerika — het land dat mijn ouders na de oorlog redde en hen een nieuwe start in het leven gaf — zou kunnen afglijden richting een nieuw soort fascisme.”

Gelukkig wordt Maus door de meeste mensen geroemd als het meesterwerk dat het is. Toch blijft er altijd een groep mensen die er niks van snapt. “Ik weet nog dat me een keer werd gevraagd of het niet ongepast is om een stripboek over de Holocaust te maken”, zegt Spiegelman. “Ik zei: ‘Nee, ik denk dat de Holocaust ongepast was.’”

PS.

In The New York Times schrijft Willy Staley dat breinrot het internet (en ons denken) allang heeft overgenomen. “One of the big fears about artificial intelligence is that as it digests the entire corpus of human culture, it will eventually surpass us, revealing the hidden logic that guides our creative output, or at least prove more economical in comparison, good enough, if hard to control — infinite monkeys on typewriters, grinding away at no marginal cost. The concern is that we’ll lose some essential human quality to the culture we consume, that it would be stolen from us, either by robots more clever than we are or executives who never cared about culture anyway. But hasn’t something like that already happened?”

Ik heb genoten van deze enthousiaste vogelaar die vragen van kijkers beantwoordt.

Mooie nieuwsbrief van Maarten Reijnders over hoe kunstmatige intelligentie schrijven beïnvloedt. Hij reageert op het argument dat AI iedereen kan helpen bij het formuleren van gedachten. “Daar valt wellicht wat voor te zeggen: leve de emancipatie van de matige schrijver! Maar is dit waar we naartoe willen? Moeten deelnemers aan de marathon ook gebruik kunnen maken van een elektrische fiets om het hardlopen te ‘democratiseren’?”

Een triest verhaal over Amerikaanse daklozen die omkomen in textielcontainers. (En wat er nog meer wordt aangetroffen: “A live puppy. Live Japanese grenades. An 1854 tombstone for Rebecca Jane Nye. Old skulls. A stolen Frederic Remington sculpture. Customized Air Jordans made for Spike Lee. Three pounds of marijuana. Five pounds of marijuana. A five-hundred-pound US Navy practice bomb. A mas­todon tooth.”)

Het vervolg op Godzilla Minus One komt eraan en deze keer komt het Japanse monster aan in de Verenigde Staten om huis te houden. Hier heb ik zin in.

De grootste verrassing van deze week: nieuw werk van Massive Attack en Tom Waits. Samen maakten ze een protestsong tegen ICE.

Je las blog №162, geschreven in de week van 13 tot en met 19 april 2026. Abonneer je op mijn nieuwsbrief en je ontvangt ‘m elke zondag gratis in je mailbox.